नेपालजस्तो धार्मिक र सांस्कृतिक विविधता भएको देशमा चाडपर्वहरूको महत्त्व अत्यधिक छ । शिक्षा, धर्म, संस्कृति र परम्पराहरूको सम्बन्ध समाजमा निकै गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेको छ । तर, कतिपय अवस्थामा शिक्षासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध नभएका चाडपर्वहरूलाई पनि गलत तरिकाले जोडेर प्रचार गरिन्छ ।

यसरी हेर्दा, नेपालमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक चाडपर्वहरू समाजमा गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेका छन् । यी चाडपर्वले सामाजिक एकता, परम्परा र संस्कृतिको निरन्तरता दिने काम गर्छन् । तर कतिपय अवस्थामा, केही चाडपर्वहरूसँग जोडेर अनावश्यक अफवाह फैलाउने प्रवृत्ति बढ्दै गएको देखिन्छ ।  सरस्वती पूजा र अक्षराम्भ (बालबालिकाको पहिलो अक्षर लेखाउने दिन) जस्ता अवसरलाई लिएर बालबालिका भर्ना अभियानको रूपमा प्रचार गर्ने गरेको पाइन्छ । बर्तमान अवस्थामा शिक्षण संस्थाहरू, विशेषगरी प्ले ग्रुप र मन्टेश्वरी जस्ता बालशिक्षा केन्द्रहरूले यस्ता चाडपर्वहरूलाई आफ्नो व्यावसायिक स्वार्थका लागि प्रयोग गर्दै अभिभावकहरूलाई भ्रमित पार्ने गरेका छन् ।

यस्ता अफवाहहरू कसरी फैलिन्छन्, यसको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा शैक्षिक असर के-के छन्, र यस्ता गलत प्रवृत्तिहरूलाई कसरी निरुत्साहित गर्न सकिन्छ भन्ने विविध प्रश्नहरुको चिरफारसहित गलत सूचनाहरूको रोकथाम कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा जानकार हुन जरुरी छ ।

सरस्वती पूजा नै अक्षराम्भ हो ?  

सरस्वती पूजा विद्या र ज्ञानकी देवी सरस्वतीको सम्मानमा मनाइने चाड हो । यो विशेषगरी विद्यार्थीहरूका लागि प्रेरणादायी दिन मानिन्छ, तर यसको अर्थ यो होइन कि यस दिन बालबालिकाले अनिवार्य रूपमा अक्षराम्भ गर्नुपर्छ ।

शिक्षाविद्हरूका अनुसार, शिक्षा कुनै विशेष दिनमा सीमित हुनुहुँदैन । बालबालिकाको सिकाइ प्रक्रिया दीर्घकालीन र क्रमिक हुन्छ। भारत र नेपालका धेरै विद्यालयहरूमा सरस्वती पूजाका अवसरमा विशेष पूजा कार्यक्रम गरिन्छ, तर अनिवार्य रूपमा अक्षराम्भ गराउनुपर्छ भन्ने कुनै वैज्ञानिक आधार छैन ।

अक्षराम्भ भन्नाले बालबालिकालाई पहिलो अक्षर चिनाउने प्रक्रिया हो । कतिपय मन्टेश्वरी तथा प्राथमिक विद्यालयहरूले सरस्वती पूजाका दिन अनिवार्य रूपमा अक्षराम्भ गराउने प्रवृत्ति अपनाएका छन् । जुन गलत छ  ।

बाल मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार, हरेक बालबालिकाको सिक्ने क्षमता फरक हुन्छ । अमेरिकी बालविकास संस्थाका अनुसार, २-५ वर्षको उमेर बालबालिकाको प्रारम्भिक शिक्षाका लागि उपयुक्त समय भए पनि कुनै एक दिनमा अक्षराम्भ गरिनुपर्छ भन्ने नियम छैन ।

 अफवाह कसरी फैलिन्छ ?

अफवाह फैलनुका पछाडि विभिन्न कारणहरू छन्, जसलाई निम्नानुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:

 व्यावसायिक स्वार्थ : कतिपय निजी विद्यालय तथा मन्टेश्वरी संस्थाहरूले सरस्वती पूजाका दिन विशेष भर्ना अभियान सञ्चालन गर्छन् । देशै भरीका सामुदायिक र संस्थागत विद्यालय र मन्टेश्वरीहरूले सरस्वती पूजाका दिन अवसर नगुमाउनुहोस्, आज नै भर्ना गर्नुहोस् !' भन्ने जस्ता प्रचार सामाग्रीहरू प्रकाशित गरेका छन् । विद्यालयहरूले अभिभावकहरूलाई 'आज भर्ना गरे विशेष छुट' जस्ता रणनीतिहरू अपनाउँछन्, जसले अभिभावकहरूलाई अनावश्यक दबाब सिर्जना गर्छ ।'

धार्मिक तथा सांस्कृतिक अन्धविश्वास : धेरै अभिभावकहरूले 'सरस्वती पूजाका दिन अक्षराम्भ नगरेमा बच्चा पढाइमा कमजोर हुन्छ' भन्ने विश्वास राख्छन् । जसको कारण यो हो की  - एक समाजशास्त्रीय अध्ययन अनुसार, नेपालका ७० प्रतिशतभन्दा बढी अभिभावकहरू शिक्षासँग सम्बन्धित धार्मिक मान्यताहरूमा विश्वास गर्छन् । शिक्षाविद् डा. गोविन्द तिवारीका अनुसार, धार्मिक विश्वासलाई शिक्षामा जबरजस्ती मिसाउँदा शिक्षाको गुणस्तरमा नकारात्मक प्रभाव पर्छ ।

सामाजिक सञ्चार माध्यमको प्रभाव : फेसबुक, टिकटक, युट्युब जस्ता सामाजिक संजाल प्लेटफर्महरू  मार्फत गलत सूचनाहरू फैलाउन शिक्षाका व्यावसायीहरुले भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन् । कतिपय शिक्षण संस्थाहरूले यस्ता सामाजिक सञ्जालमार्फत भर्ना अभियान चलाएर अफवाहलाई प्रवर्धन गरिरहेका छन् ।

शिक्षाको अभाव : जब अभिभावकहरू शिक्षाबारे पर्याप्त जानकार हुँदैनन्, तब उनीहरू सजिलै अफवाहको सिकार बन्न सक्छन् । शिक्षासम्बन्धी सही जानकारी नहुँदा धेरैले परम्परागत मान्यतामै विश्वास गर्ने गर्छन् ।

 यस्ता अफवाहहरूका नकारात्मक प्रभावहरू

अभिभावकहरूमा अनावश्यक मानसिक तनाव : यदि सरस्वती पूजाका दिन अक्षराम्भ गरिएन भने मेरो बच्चा पढाइमा कमजोर हुन्छ' भन्ने डरले गर्दा अभिभावकहरू मानसिक तनावमा पर्छन् । सन् २०२३ मा गरिएको एक सर्वेक्षण अनुसार, ६५ प्रतिशत अभिभावकहरू आफ्ना बालबालिकाको भर्ना कुनै धार्मिक अवसरमै गर्नुपर्छ भन्नेमा विश्वास गर्छन् । यसको पछाडि शिक्षाका व्यावसायीहरूले फैलाएको अफवाह जोडिएको छ  ।

बालबालिकाको सिकाइ प्रक्रियामा असर : बालबालिकाको शिक्षालाई दबाबका रूपमा लिइनु उनीहरूको स्वाभाविक सिकाइ प्रक्रियाका लागि हानिकारक हुन सक्छ । युनिसेफका अनुसार, बालबालिकाले दबाबका कारण सिक्न गाह्रो मान्छन् र आत्मविश्वास कम हुन्छ । त्यसैले बालबालिकालाई अक्षराम्भका नाममा तनाव दिनु हुँदैन  ।

आर्थिक शोषण : कतिपय निजी तथा सामुदायीक विद्यालयहरूले समेत अफवाहलाई प्रयोग गरेर अभिभावकहरूबाट अनावश्यक शुल्क असुल्ने गर्छन् । सरस्वती पूजाको दिन अक्षराम्भ विशेष प्याकेज भन्दै अतिरिक्त शुल्क लिने गरेका उदाहरणहरू हाम्रो सामु छन् ।

अत: समाजमा शिक्षा, धर्म र संस्कृतिको सन्तुलन कायम राख्न आवश्यक छ । सरस्वती पूजा र अक्षराम्भजस्ता अवसरलाई शैक्षिक व्यवसायीकरणका लागि प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्न समाजका हरेक तहका मानिसहरूले आवश्यक भूमिका खेल्नुपर्छ । अफवाह नियन्त्रण गर्नका लागि अभिभावक, शिक्षक, सरकार तथा सञ्चारमाध्यमहरूको समन्वय आवश्यक छ । बालबालिकाको शिक्षालाई धार्मिक र सामाजिक अन्धविश्वासबाट मुक्त गरेर वैज्ञानिक र व्यावहारिक शिक्षण पद्धतिलाई प्रवर्द्धन गर्नु पर्छ ।