काठमाडौँ । मानव अब ब्रह्माण्डका त्यस्ता क्षेत्र नियाल्ने तयारीमा छ, जहाँसम्म पुग्न अहिलेसम्म निकै कठिन हुँदै आएको छ । चिलीको अटाकामा मरुभूमिमा निर्माण भइरहेको विश्वकै ठूलो दूरबिन अर्थात् अत्यन्त ठूलो दूरबिनको ७० प्रतिशतभन्दा बढी काम पूरा भएको छ ।

युरोपेली दक्षिणी वेधशालाले निर्माण गरिरहेको यो विशाल दूरबिनको मुख्य संरचना हालै पहिलोपटक आफ्नो अक्षमा सफलतापूर्वक घुमाइएको छ । यो दूरबिन सन् २०३० को अन्त्यसम्ममा अन्तरिक्षको अध्ययन सुरु गर्न सक्ने अनुमान गरिएको छ ।

दूरबिनको मुख्य संरचनाको तौल करिब ३ हजार ५०० टन अर्थात् ३५ लाख किलोग्राम छ । रातको आकाशमा कुनै पनि दिशातर्फ अत्यन्तै सटीक ढंगले घुमाउन सकिने क्षमता यसको महत्वपूर्ण विशेषता हुनेछ । यही क्षमताको परीक्षणका क्रममा संरचनालाई पहिलोपटक आफ्नो अक्षमा घुमाइएको हो । परीक्षण सफल हुनु दूरबिन निर्माणको महत्वपूर्ण चरण मानिएको छ ।

यसको मुख्य ऐना करिब ३९ मिटर अर्थात् १२८ फिट चौडा हुनेछ। यसले मानव आँखाले जस्तै टाढाका खगोलीय पिण्डबाट आउने प्रकाश सङ्कलन गर्नेछ । यस दूरबिनको मुख्य उद्देश्य सौर्यमण्डलभन्दा बाहिर रहेका पृथ्वीजस्तै ग्रहको खोजी गर्नु हो। यसले अन्य ताराको परिक्रमा गरिरहेका चट्टानी ग्रहको प्रत्यक्ष तस्बिर खिच्ने प्रयास गर्नेछ ।

कुनै बाह्य ग्रहको वायुमण्डल हुँदै त्यसको ताराको प्रकाश गुज्रिँदा दूरबिनले उक्त प्रकाशको अत्यन्त सूक्ष्म अध्ययन गर्नेछ। त्यसबाट ग्रहको वायुमण्डलमा कुन–कुन ग्यास छन् र त्यहाँ जीवनका लागि अनुकूल अवस्था छन् कि छैनन् भन्नेबारे जानकारी प्राप्त हुन सक्छ । यो दूरबिन मानव आँखाको तुलनामा करिब १० करोड गुणा शक्तिशाली हुने अपेक्षा गरिएको छ । यसबाट प्राप्त हुने तस्बिर अन्तरिक्ष दूरबिनबाट प्राप्त तस्बिरभन्दा पनि करिब १६ गुणा स्पष्ट हुने अनुमान गरिएको छ ।

अन्तरिक्ष दूरबिन पृथ्वीबाट करिब ५०० किलोमिटर माथि अन्तरिक्षमा रहेर ब्रह्माण्डको अध्ययन गर्दै आएको छ। तर नयाँ विशाल दूरबिन भने पृथ्वीमै चिलीको सेरो आर्माजोन्स पर्वतमा समुद्री सतहबाट करिब ३ हजार ४६ मिटरको उचाइमा निर्माण भइरहेको छ। उच्च भूभाग र स्वच्छ वातावरणका कारण अन्तरिक्षको अध्ययन अझ प्रभावकारी हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

यो दूरबिन नयाँ ग्रहको खोजीमा मात्र सीमित रहने छैन। यसले महाविस्फोटपछि प्रारम्भिक समयमा बनेका ब्रह्माण्डका पहिलो आकाशगंगाको अध्ययन गर्ने प्रयास गर्नेछ । यसबाट प्रारम्भिक ब्रह्माण्ड कस्तो थियो र आकाशगंगा कसरी बने भन्ने विषयमा वैज्ञानिकलाई नयाँ जानकारी प्राप्त हुन सक्छ। साथै, यसले ब्रह्माण्ड फैलिने गति मापन गर्नेछ। त्यसबाट अँध्यारो ऊर्जा र अँध्यारो पदार्थजस्ता अझै रहस्यमय विषय बुझ्न पनि सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

हाल प्रयोग भइरहेका दूरबिनले प्रायः कुनै ग्रहको अस्तित्व त्यसले परिक्रमा गर्ने ताराको प्रकाशमा आउने परिवर्तनका आधारमा पत्ता लगाउने गरेका छन्। नयाँ विशाल दूरबिनले भने अन्य ताराको परिक्रमा गरिरहेका चट्टानी ग्रहको प्रत्यक्ष तस्बिर खिच्ने प्रयास गर्नेछ ।

ग्रहको वायुमण्डल हुँदै आउने प्रकाशमा रहेका संकेतको अध्ययन गरेर त्यहाँ रहेका ग्यास पहिचान गर्न सकिनेछ। यही जानकारीबाट कुनै टाढाको ग्रहमा जीवनका लागि आवश्यक अवस्था छन् कि छैनन् भन्नेबारे महत्वपूर्ण निष्कर्ष निकाल्न सकिने अपेक्षा गरिएको छ ।