काठमाडौँ । चीनका शोधकर्ताले मानव समाज र मानिसको व्यवहारलाई ठूलो स्तरमा अध्ययन गर्न सकिने कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मा आधारित आभासी समाज (सिमुलेशन सिस्टम) तयार गरेका छन् । यसमा एक अर्बभन्दा बढी आभासी मानिसजस्ता कृत्रिम बुद्धिमत्ता एजेन्ट राखिएका छन् ।

यस परियोजनाको उद्देश्य मानिसले समाजमा कसरी व्यवहार गर्छन्, उनीहरूबीच विश्वास कसरी बन्छ, सूचना तथा विचार कसरी फैलिन्छ र समयसँगै सामाजिक व्यवहारमा कसरी परिवर्तन आउँछ भन्ने अध्ययन गर्नु हो ।

यो आभासी समाजमा रहेका कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालीलाई सामान्य कम्प्युटर कार्यक्रमजस्तो मात्र बनाइएको छैन । उनीहरूमा व्यक्तित्व, स्मृति, विश्वास, इच्छा र सामाजिक व्यवहारजस्ता विशेषता समावेश गरिएको छ । त्यसैले एउटै परिस्थितिमा सबै आभासी मानिसले समान प्रतिक्रिया नदिऊन् भन्ने गरी तिनलाई तयार गरिएको छ ।

शोधकर्ताले यो परियोजनाको नाम ‘लाइट सोसाइटी’ राखेका छन् । यससम्बन्धी अनुसन्धान ‘एक अर्ब प्रतिनिधिमार्फत मानवजस्तो समाजको ठूलो स्तरमा नमुना निर्माण’ शीर्षकमा सार्वजनिक गरिएको छ । अनुसन्धानलाई अन्तर्राष्ट्रिय यन्त्र सिकाइ सम्मेलनमा प्रस्तुत गरिएको बताइएको छ ।

शोधकर्ताले आभासी मानिसलाई वास्तविक समाजसँग नजिक बनाउन विभिन्न वास्तविक तथ्यांक प्रयोग गरेका छन् । यसका लागि विश्व मूल्य सर्वेक्षणलगायत जनसांख्यिक तथा सामाजिक तथ्यांकका स्रोत प्रयोग गरिएको छ ।

यसको उद्देश्य आभासी समाजमा रहेका सबै मानिसलाई एउटै सोच र व्यवहार भएको नबनाई वास्तविक समाजजस्तै विविध बनाउनु हो। मानिसको उमेर, सामाजिक अवस्था, विश्वास र अन्य व्यक्तिगत विशेषताका आधारमा उनीहरूको व्यवहार फरक हुने गरी नमुना तयार गरिएको छ ।

यसअघि ठूलो संख्यामा मानिसको व्यवहारको नमुना तयार गर्दा धेरै प्राविधिक चुनौती हुने गरेका थिए । त्यस्ता प्रणालीमा मानिसको व्यवहारलाई सीमित र पहिले नै तोकिएका नियमका आधारमा प्रस्तुत गरिन्थ्यो ।

तर ‘लाइट सोसाइटी’मा ठूला भाषिक प्रणालीसँगै साना र छिटो काम गर्ने कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणालीको मिश्रित प्रयोग गरिएको शोधकर्ताले बताएका छन् । यसबाट ठूलो संख्यामा आभासी मानिसलाई एकैपटक सञ्चालन गर्न सम्भव भएको उनीहरूको दाबी छ । शोधकर्ताका अनुसार यही प्रविधिको प्रयोगबाट एक अर्बभन्दा बढी स्वायत्त आभासी मानिस रहेको समाज तयार गरिएको हो ।

यो आभासी समाजलाई विभिन्न सामाजिक परिस्थितिको अध्ययन गर्न प्रयोग गरिएको छ । मानिसबीच विश्वास कसरी निर्माण हुन्छ, कुनै विचार वा सूचना समाजमा कसरी फैलिन्छ र समयसँगै त्यसले समाजमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने विषयमा प्रयोग गरिएको छ ।

कुनै समाचार वा अफवाह कति छिटो फैलिन सक्छ, फरक विचार भएका मानिसबीच कस्तो सम्बन्ध बन्न सक्छ र एउटा घटनाले ठूलो समूहको व्यवहारमा कसरी परिवर्तन ल्याउन सक्छ भन्ने विषय पनि अध्ययनको हिस्सा रहेको छ ।

यसरी तयार गरिएको आभासी समाजले वास्तविक समाजमा प्रत्यक्ष प्रयोग गर्न कठिन हुने सामाजिक परिस्थितिको परीक्षण गर्न अनुसन्धानकर्तालाई नयाँ माध्यम उपलब्ध गराउने अपेक्षा गरिएको छ ।

यसैबीच कृत्रिम बुद्धिमत्ताको क्षेत्रमा अमेरिका र चीनबीच प्रतिस्पर्धा पनि तीव्र बन्दै गएको छ । सामाजिक व्यवहारको नमुना तयार गर्ने चिनियाँ प्रयाससँगै अमेरिकी प्रविधि कम्पनीहरूले पनि कम स्रोतमा सञ्चालन गर्न सकिने नयाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली विकास गरिरहेका छन् ।

अमेरिकी कम्पनी मेटाका प्रमुख मार्क जुकरबर्गले हालै नयाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली सार्वजनिक गर्दै खुला रूपमा विकास गरिने प्रविधिको पक्षमा आवाज उठाएका छन् । उनले कृत्रिम बुद्धिमत्ता केही सीमित कम्पनी वा व्यक्तिको नियन्त्रणमा मात्र नभई धेरै मानिसको पहुँचमा हुनुपर्ने धारणा राखेका छन् ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताको क्षमता बढ्दै जाँदा अब यसको प्रयोग केवल प्रश्नको उत्तर दिने वा सामग्री तयार गर्ने काममा मात्र सीमित नरही सम्पूर्ण समाजको व्यवहारको नमुना तयार गर्ने र सामाजिक घटनाको अध्ययन गर्ने दिशामा समेत अघि बढिरहेको छ ।