काठमाडौँ । तपाईंको टूथब्रश एउटा सानो पारिस्थितिक प्रणाली हो, जहाँ हरेक दिन लाखौं सूक्ष्मजीवहरू बस्छन् । यसको भाँचिएको र फैलिएको ब्रिसलहरू सुख्खा माटो जस्तै हुन्छन्, प्रत्येक पटक पानीले छुँदा र पोषक तत्वहरूले भरिएको बेला छोटो समयको लागि ओसिलो हुन्छ । यी मसिना प्लास्टिक फाइबरहरू भित्र लाखौं जीवहरू बस्छन् ।

अहिले तपाईंको टूथब्रशमा १० लाखदेखि १२ करोड ब्याक्टेरिया र फङ्गा हुन सक्छन् । यी ब्याक्टेरिया सयौं विभिन्न प्रजातिहरूबाट आउँछन् र टूथब्रशको सतहमा जैविक तह बनाउँछन् । केहीले पुरानो ब्रिसलहरूमा दरारहरू पनि छिर्न सक्छन् । हरेक दिन, जब हामी ब्रस गर्छौं, पानी, र्‍याल, छालाका कोषहरू र साना खाद्य कणहरू टूथब्रशमा प्रवेश गर्छन् । यी सबै मिलेर यी ब्याक्टेरियाहरूको लागि प्रजनन स्थल सिर्जना गर्छन् । कहिलेकाहीं, नजिकैको शौचालय फ्लश वा झ्याल खोल्ने जस्ता हावाबाट सूक्ष्मजीवहरू पनि मिश्रणमा सामेल हुन्छन् । त्यसपछि हामी यो मिश्रणलाई दिनको दुई पटक हाम्रो मुखमा घुमाउँछौं ।

त्यसोभए, के हामीले हाम्रो टूथब्रश कति सफा छ भनेर चिन्ता गर्नुपर्छ ? यो प्रश्नले वर्षौंदेखि दन्त चिकित्सक र डाक्टरहरूलाई सताउँदै आएको छ । त्यसैले उनीहरूले हाम्रो टूथब्रशमा कस्ता जीवहरू बस्छन्, तिनीहरू कति खतरनाक हुन सक्छन् र हामीले हाम्रो ब्रश कसरी सफा राख्नुपर्छ भनेर बुझ्ने प्रयास गरेका छन् ।

जर्मनीको राइन-वेइल युनिभर्सिटी अफ एप्लाइड साइन्सेसका सूक्ष्मजीवविद् मार्क-केभिन जिन, जसले टूथब्रशमा माइक्रोबियल प्रदूषणको अनुसन्धान गर्छन्, भन्छन्, 'टथब्रशमा रहेका सूक्ष्मजीवहरू तीन मुख्य स्रोतहरूबाट आउँछन्, हाम्रो मुख, हाम्रो छाला, र टूथब्रश भण्डारण गरिएको ठाउँ ।'

तर प्रयोग गर्नु अघि नै टूथब्रशमा ठूलो संख्यामा सूक्ष्मजीवहरू पहिले नै उपस्थित हुन सक्छन् । ब्राजिलमा गरिएको एक अध्ययनले विभिन्न कम्पनीहरूबाट खरिद गरिएका ४० नयाँ टूथब्रशहरूको जाँच गर्‍यो । नतिजाले पत्ता लगायो, तिनीहरूमध्ये आधा पहिले नै विभिन्न प्रकारका ब्याक्टेरियाबाट संक्रमित थिए ।

राम्रो खबर यो छ कि धेरैजसो सूक्ष्मजीवहरू हानिरहित हुन्छन् । धेरैजसो हाम्रो आफ्नै मुखबाट आउँछन् । हामी हरेक पटक ब्रश गर्दा, ब्रिसलहरूले हाम्रो मुखमा रहेका सूक्ष्मजीवहरू उठाउँछन्, जस्तै रोथिया डेन्टोकारियोसा, स्ट्रेप्टोकोकस माइटिस, र एक्टिनोमाइसेस परिवारका ब्याक्टेरियाहरू । यी सबै सामान्यतया हाम्रो मुखमा पाइन्छन् र हानिरहित हुन्छन् । कतिपयले हाम्रो दाँतलाई किरा लाग्ने ब्याक्टेरियाबाट पनि जोगाउन मद्दत गर्छन् । यद्यपि, यी मध्ये केही जीवहरू पनि छन्, जुन हाम्रो लागि हानिकारक छन्।

हानिकारक ब्याक्टेरिया

ब्राजिलको साओ पाउलो विश्वविद्यालयका दन्तचिकित्सा प्राध्यापक भिनिसियस पेड्राज्जी बताउँछन्, 'सबैभन्दा खतरनाक स्ट्रेप्टोकोकी र स्टेफिलोकोकी हुन्, जसले दाँत किराउँन्छन् । अन्य जीवहरूले गिजाको सूजन निम्त्याउँछन्, जुन अवस्थालाई पिरियडोन्टल रोग भनिन्छ ।'

अनुसन्धानकर्ताहरूले ब्याक्टेरिया र फङ्गा पनि फेला पारेका छन्, जुन सामान्यतया टूथब्रशमा हुनुहुँदैन । जस्तै एस्चेरिचिया कोलाई, स्यूडोमोनास एरुगिनोसा, र एन्टरोब्याक्टेरियासी, जुन पेटको संक्रमण र खाना विषाक्ततासँग सम्बन्धित छन् । अध्ययनहरूले टूथब्रशमा क्लेब्सिएला निमोनिया (अस्पताल संक्रमणको एक सामान्य कारण) र क्यान्डिडा यीस्ट (जसले थ्रश निम्त्याउन सक्छ) जस्ता ब्याक्टेरियाहरू पनि फेला पारेका छन् ।

यी सूक्ष्मजीवहरू हामीले हाम्रो ब्रश, हाम्रो हात, वा ब्रश भण्डारण गरिएको वातावरण धुन प्रयोग गर्ने पानीबाट आउन सक्छन् । धेरैजसो अवस्थामा, यो वातावरण हाम्रो बाथरूम हो । बाथरूमहरू न्यानो र आर्द्र ठाउँहरू हुन्, जहाँ एरोसोल भनिने साना पानीका थोपाहरू हावामा बन्छन् । यी थोपाहरूले हावामा ब्याक्टेरिया र भाइरसहरू फैलाउन सक्छन् । मार्क-केभिन जिनका अनुसार, यही कारणले गर्दा बाथरूममा भण्डारण गरिएका टूथब्रशहरू दूषित हुने सम्भावना बढी हुन्छ । धेरैजसो मानिसहरूले आफ्नो बाथरूममा शौचालय पनि राख्छन्, र यो ठाउँबाट चीजहरू अलि खराब हुन्छन् । ट्वाइलेट प्लम, अर्थात्, फ्लश गर्दा बाहिर निस्कने मसिना थोपाहरू ।

प्रत्येक पटक जब तपाईं शौचालय फ्लश गर्नुहुन्छ, पानी र दिसाका साना थोपाहरू १.५ मिटर (लगभग पाँच फिट) सम्म हावामा फैलिन्छन् । यी एरोसोल-जस्तो थोपाहरूमा ब्याक्टेरिया र संक्रामक भाइरसहरू पनि हुन सक्छन्, जस्तै फ्लू, कोभिड-१९, वा नोरोभाइरस, जसले बान्ता र पखाला जस्ता रोगहरू निम्त्याउँछ ।

यदि तपाईंको टूथब्रश शौचालय नजिकै राखिएको छ भने, फ्लश गरेपछि यी थोपाहरूका कणहरू यसको थोपाहरूमा बस्न सक्छन् - उही थोपाहरू जुन तपाईंले पछि आफ्नो मुखमा राख्नुभयो। फ्लस गर्दा सिधै सास फेर्दा संक्रमणको सबैभन्दा ठूलो जोखिम हुने भएतापनि, भविष्यमा फ्लस गर्नुअघि शौचालयको सिट छोप्नु राम्रो हुन्छ ।

सामान्य बाथरूमहरूमा यो समस्या झनै बढ्छ । एउटा अध्ययनले यस्ता बाथरूमहरूमा राखिएका ६० प्रतिशत विद्यार्थीहरूको टूथब्रशमा मल ब्याक्टेरिया हुन्छ, र कहिलेकाहीँ एक व्यक्तिको ब्रशबाट ब्याक्टेरिया अर्को व्यक्तिमा पनि सर्ने पत्ता लगाएको छ ।

तर वास्तविक वातावरणमा सूक्ष्मजीवहरूको अस्तित्वको अनुसन्धान गर्ने इलिनोइसको नर्थवेस्टर्न विश्वविद्यालयकी प्राध्यापक एरिका हार्टम्यान भन्छिन्, शौचालयको प्लुम प्रायः सोचेजस्तो चिन्ताजनक छैन । उनको अध्ययनले इलिनोइसका मानिसहरूबाट सङ्कलन गरिएका ३४ टूथब्रशहरूमा अपेक्षा गरिएको भन्दा धेरै कम मल ब्याक्टेरिया फेला पारेको छ । हार्टम्यान बताउछिन्, धेरै आन्द्रासँग सम्बन्धित सूक्ष्मजीवहरू हावामा भएपछि लामो समयसम्म बाँच्दैनन् । उनले भनिन्- 'मलाई लाग्दैन कि धेरैजसो मानिसहरू आफ्नो टूथब्रशबाट बिरामी पर्छन् ।'

यद्यपि, केही अनुसन्धानहरूले सुझाव दिन्छन् कि इन्फ्लुएन्जा र कोरोनाभाइरस जस्ता भाइरसहरू टूथब्रशमा धेरै घण्टासम्म बाँच्न सक्छन् । हर्पेस सिम्प्लेक्स भाइरस-१, जसले चिसो घाउ निम्त्याउँछ, ४८ घण्टासम्म पनि बाँच्न सक्छ ।

यसैकारण सार्वजनिक स्वास्थ्य एजेन्सीहरूले टूथब्रश साझा नगर्न सिफारिस गर्छन् । यदि धेरै व्यक्तिहरूको टूथब्रश एउटै ठाउँमा राखिएको छ भने, तिनीहरूलाई एकअर्कालाई छुनुबाट पनि रोक्नु पर्छ- विशेष गरी यदि तिनीहरू तपाईंसँग नबस्ने व्यक्तिको हो भने । 

तर हार्टम्यान विश्वास गर्छिन, यो सँगै बस्ने मानिसहरूको लागि त्यति ठूलो चिन्ताको विषय होइन । उनी भन्छिन्- 'सँगै बस्ने मानिसहरूको मुखमा पाइने सूक्ष्मजीवहरू पहिले नै धेरै समानताहरू छन्। त्यसैले मलाई लाग्दैन कि यो टूथब्रशको निकटताको कारणले हो, बरु चुम्बन वा वस्तुहरू साझा गर्ने जस्ता प्रत्यक्ष कारणहरूले गर्दा हो ।'

चाखलाग्दो कुरा के छ भने, टूथब्रशमा पाइने केही भाइरसहरू हाम्रो लागि पनि लाभदायक हुन सक्छन् । हार्टम्यान र उनको टोलीले टूथब्रशमा ब्याक्टेरियोफेज भनिने भाइरसहरू पनि हुन्छन्, जसले मानिसहरूलाई भन्दा ब्याक्टेरियालाई संक्रमित गर्छ र तिनीहरूको संख्या नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्ने पत्ता लगाएका छन् ।

जोखिम के हो ?

धेरैजसो अवस्थामा, संक्रमणको जोखिम धेरै कम हुन्छ भन्ने कुरामा जिन सहमत छन् । यद्यपि, कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका मानिसहरूका लागि यो चिन्ताको विषय हुन सक्छ, किनकि तिनीहरू संक्रमणको लागि बढी संवेदनशील हुन्छन् । जिनको अनुसन्धान, टूथब्रशमा पाइने ब्याक्टेरियाको डीएनए विश्लेषण गर्ने समान अध्ययनहरूसँगै, केही ब्याक्टेरियाले एन्टिबायोटिक प्रतिरोधी बनाउने जीनहरू बोक्ने पत्ता लगाए ।

यसको अर्थ यदि यी ब्याक्टेरियाले संक्रमण निम्त्याउँछन् भने, तिनीहरूको उपचार गर्न गाह्रो हुन सक्छ । यद्यपि, यी जीनहरू उनको अध्ययनमा 'धेरै कम स्तर' मा फेला परेका थिए र सार्वजनिक स्वास्थ्य दृष्टिकोणबाट 'मध्यम चिन्ता' का छन् ।

यसैबीच, इटालीका विद्यार्थीहरूसँग सम्बन्धित ५० वटा टूथब्रशहरूमा गरिएको एक अध्ययनले पत्ता लगायो कि सबैमा धेरै औषधिहरूको प्रतिरोधी ब्याक्टेरियाहरू थिए । केही टूथब्रशहरूमा एन्टिमाइक्रोबियल कोटिंग पनि लगाइएको हुन्छ, जसले ब्रशमा ब्याक्टेरियाको संख्या नियन्त्रण गर्ने दाबी गर्छ । यद्यपि, धेरैजसो अध्ययनहरूले पत्ता लगाएका छन्, यी उपायहरू अप्रभावी छन् र कहिलेकाहीं प्रतिरोधी ब्याक्टेरिया प्रजातिहरूको वृद्धिलाई पनि बढावा दिन सक्छन् ।

वास्तवमा, ब्याक्टेरियाको संख्या घटाउने सबैभन्दा सजिलो तरिका भनेको ब्रश गरेपछि कोठाको तापक्रममा टूथब्रशलाई सिधा सुकाउन दिनु हो । इन्फ्लुएन्जा र कोरोनाभाइरस जस्ता धेरै भाइरसहरू सुकेपछि टुक्रिन थाल्छन् । दाँत किरा लाग्ने प्रमुख कारण स्ट्रेप्टोकोकस म्युटान्स जस्ता ब्याक्टेरिया, दाँत किराको ब्रिसलमा आठ घण्टासम्म बाँच्न सक्छन्, तर १२ घण्टापछि मर्न थाल्छन् ।

अमेरिकन डेन्टल एसोसिएसन, र हालसम्म, अमेरिकी रोग नियन्त्रण केन्द्रहरू (सिडिसी) ले पनि टूथब्रसको टाउको ढाकिएको वा बन्द कन्टेनरमा भण्डारण नगर्न सिफारिस गर्छन्, किनकि यसले सूक्ष्मजीव वृद्धिलाई बढावा दिन सक्छ ।

टूथब्रसलाई कसरी सफा राख्ने ?

टूथब्रसलाई निर्जंतुकीकरण गर्न धेरै तरिकाहरू सुझाव दिइएको छ - पराबैंगनी प्रकाशदेखि डिशवाशर वा माइक्रोवेभमा राख्नेसम्म। केही विधिहरू अप्रभावी साबित भएका छन्, जस्तै हेयर ड्रायरले सुकाउने वा ह्विस्कीको गिलासमा ब्रस डुबाउने। माइक्रोवेभहरूलाई सामान्यतया सबैभन्दा प्रभावकारी मानिन्छ, तर तिनीहरूले ब्रिसलहरू पग्लने वा क्षति पुर्‍याउने जोखिम पनि राख्छन् ।

तपाईंको टूथपेस्ट, जसमा सामान्यतया जीवाणुरोधी तत्वहरू हुन्छन्, ब्रसका सूक्ष्मजीवहरूलाई केही हदसम्म कम गर्न सक्छ। पानीले कुल्ला गर्नाले केही ब्याक्टेरियाहरू हट्छन्, धेरै अझै पनि रहन्छन् र बढ्न जारी राख्छन् ।

केही अनुसन्धानकर्ताहरूले ब्याक्टेरिया कम गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी तरिका एक प्रतिशत सिरकाको घोल हुन सक्छ भन्ने सुझाव दिन्छन्, तर यसले ब्रशमा हल्का पछिको स्वाद छोड्छ जुन अर्को पटक ब्रश गर्दा अप्रिय हुन सक्छ । ब्रशको टाउकोलाई एन्टिसेप्टिक माउथवाशमा पाँच देखि दस मिनेटसम्म भिजाउनु पनि प्रभावकारी विधि हो ।

पुरानो ब्रशको भाँचिएको र जीर्ण ब्रिसलले ब्याक्टेरिया, ओसिलोपन र पोषक तत्वहरूलाई लामो समयसम्म राख्छ, जसले गर्दा सूक्ष्मजीवहरू फस्टाउन सक्छन्। यसैकारण अमेरिकन डेन्टल एसोसिएसन जस्ता संस्थाहरूले प्रत्येक तीन महिनामा टूथब्रश बदल्न सिफारिस गर्छन्, र कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएकाहरूले तिनीहरूलाई अझ चाँडो बदल्नुपर्छ । जिनको अनुसन्धानले यो पनि पत्ता लगायो कि टूथब्रशमा ब्याक्टेरियाको संख्या प्रयोग पछि लगभग १२ हप्तामा बढ्छ । केही अनुसन्धानकर्ताहरू अब फरक दिशामा काम गरिरहेका छन् - 'राम्रो' ब्याक्टेरियाको वृद्धिलाई प्रोत्साहन गर्ने टूथपेस्टहरू । यी प्रोबायोटिक टूथपेस्टहरूले मुखमा लाभदायक ब्याक्टेरियाको संख्या बढाउने लक्ष्य राख्छन्।

उदाहरणका लागि, स्ट्रेप्टोकोकस सालिभेरियस नामक ब्याक्टेरियाले हानिकारक जीवाणुहरूलाई दबाउन र प्लेक गठन रोक्न मद्दत गर्दछ, र न्यूजील्याण्डको एक कम्पनीले यसको परीक्षण गरिरहेको छ। अर्को ब्याक्टेरिया, लिमोसिल्याक्टोबैसिलस रिउटेरी, स्ट्रेप्टोकोकस म्युटान्ससँग कडा प्रतिस्पर्धा गर्छ, जसले दाँत क्षयबाट सुरक्षा प्रदान गर्न सक्छ । प्रोबायोटिक कोटिंग्स वा बायोएक्टिभ ब्रिस्टल सामग्री जस्ता विचारहरू भविष्यमा स्वस्थ माइक्रोबियल सन्तुलन कायम राख्न नयाँ तरिका बन्न सक्छन्, जसले टूथब्रशलाई संक्रमणको स्रोतको सट्टा सुरक्षाको स्रोत बनाउँछ । तर उनीहरूले यो पनि स्वीकार गर्छन् कि यस क्षेत्रमा धेरै अनुसन्धान गर्न बाँकी छ ।

त्यतिन्जेलसम्म, आफ्नो बाथरूम ब्रसलाई नजिकबाट हेर्नुहोस्, के यसलाई बदल्ने समय आएको छ ? वा सायद यसलाई शौचालयबाट अलि टाढा राख्नु राम्रो हुन्छ ।