काठमाडौँ । तपाईंले ए, बी, ओ र आरएच  जस्ता रक्त समूहहरूको बारेमा सुन्नुभएको होला । यी बाहेक, केही दुर्लभ रक्त समूहहरू पनि छन् । तर अब भारतमा एउटा नयाँ रक्त समूह फेला परेको छ, यसको नाम सिआरआइबी हो ।

सिआरआइबीमा 'सी' को अर्थ क्रोमर (अर्थात् सिएच) हो जुन कुल ४७ रक्त समूहहरू मध्ये एक हो, 'आई' को अर्थ भारत हो र 'बी' को अर्थ बेंगलुरु हो । सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, यो एक रक्त समूह हो जुन बेंगलुरु नजिकै एक महिलामा फेला परेको छ ।

यी ३८ वर्षीया महिलाको मुटुको शल्यक्रियाको क्रममा महिलाको रक्त समूह पहिचान नभएका कारण डाक्टरहरूले रक्तक्षेपण आवश्यक परेमा पहिले नै एक वा दुई बोतल रगत तयार राख्ने सामान्य प्रक्रिया पनि पालना गर्न सकेनन् ।

घटनाको ११ महिना पछि, डा. अंकित माथुरले शल्यक्रियाको दिन सम्झदै शल्यक्रिया बिना रक्तक्षेपण सफलतापूर्वक सम्पन्न भएको बताउछन् ।

डा. अंकित माथुर रोटरी-टीटीके ब्लड सेन्टर, बेंगलुरुका अतिरिक्त मेडिकल निर्देशक हुन् । उनी कोलारको आरएल जलप्पा अस्पतालका डाक्टरहरूका लागि अहम सम्पर्क सुत्र थिए । मुटुको समस्याका कारण महिलालाई यस अस्पतालमा शल्यक्रिया गर्न सल्लाह दिइएको थियो ।

डा. अंकित माथुरले भने- 'महिलाको रगत समूह अन्य कुनै पनि रक्त समूहसँग मेल खाँदैनथ्यो । हामीले यसलाई अन्य रक्त समूहहरूसँग मिसाएर परीक्षण गर्यौं तर यसले हरेक पटक प्रतिक्रिया दिइरहेको थियो ।' उनले भने- 'यसपछि, हामीले उनको परिवारमा नै यसको खोजी गर्न थाल्यौं । हामीले परिवारका २० सदस्यहरूको रगतको नमूना लियौं । सबैले हामीलाई सहयोग गरे । तैपनि, कसैको रगत उनको रगतसँग मेल खाएन ।' यसपछि, अर्को विकल्प रगतको नमूना बेलायतको ब्रिस्टलमा रहेको अन्तर्राष्ट्रिय रक्त समूह सन्दर्भ प्रयोगशालामा पठाउनु थियो ।

यो त्यही प्रयोगशाला हो जहाँ विश्वभरबाट रगतको नमूनाहरू अन्य रक्त समूहहरूसँग मेल खान्छ कि भनेर जाँच गर्न पठाइन्छ । यो दक्षिण भारतका विभिन्न भागहरूबाट रगतको नमूनाहरू बेंगलुरुको रोटरी-टीटीके ब्लड सेन्टर र उत्तर भारतको चण्डीगढको पीजीआईमा पठाइए जस्तै हो ।

डा. अंकित माथुरले भने- 'यसको पूर्ण विश्लेषण गर्न उनीहरूलाई १० महिना लाग्यो । फेब्रुअरी-मार्चमा, उनीहरूले बिरामीको रगतमा एक अद्वितीय एन्टिजेन भएको जवाफ पठाए । यसपछि, यो जानकारी इन्टरनेशनल सोसाइटी अफ ब्लड ट्रान्सफ्युजनलाई पठाइयो । यहाँ रेड ब्लड सेल इम्युनोजेनेटिक्स एण्ड टर्मिनोलोजी ग्रुपका विज्ञहरू छन् । उनीहरूले सिआरआइबी नामलाई अनुमोदन गरे ।'

यस वर्ष जुनमा इटालीको मिलानमा आयोजित इन्टरनेशनल सोसाइटी अफ ब्लड ट्रान्सफ्युजनको ३५औं सम्मेलनमा यसको आधिकारिक घोषणा गरिएको थियो ।

दुर्लभ जीन

व्यक्तिको रक्त समूह उसको आमाबाबुको जीनमा निर्भर गर्दछ । त्यसोभए के यो महिलाको मामलामा आनुवंशिक संरचनामा कुनै समस्या थियो ? डा. माथुर यसबारे भन्छन्- 'हामीले सोचेका थियौं, परिवारको कम्तिमा एक सदस्यमा यो एन्टिजेन हुनेछ, तर हामीले पत्ता लगायौं कि परिवारमा कसैसँग पनि यो थिएन ।' 

एन्टिजेन एक प्रकारको प्रोटिन हो जुन शरीरमा जताततै पाइन्छ । डा. माथुर भन्छन्- 'जब शरीरमा कुनै चीज बन्छ, यसको पूर्ण जानकारी वा कोडिङ आमाबाबु दुवैबाट आउँछ। आधा जानकारी बुबाको जीनबाट आउँछ, र यदि यसमा कुनै कमी छ भने, यो आमाको तर्फबाट पूरा हुन्छ । त्यस्तै गरी, यदि आमाको तर्फबाट जीनमा कुनै कमी छ भने, यो बुबाले पूरा गर्दछ । तर यस अवस्थामा, आधा जानकारी मात्र छ । यही कारणले गर्दा उनीहरूको रक्त समूह पूर्ण रूपमा फरक छ । यस अवस्थामा, त्यो एन्टिजेन क्रोमर हो ।'

उनले अहिलेसम्म क्रोमर रक्त समूह प्रणालीमा २० एन्टिजेनहरू पहिचान गरिएको बताए । सिआरआइबी अब यस प्रणालीको २१औं एन्टिजेन बनेको छ ।

कुनै पनि आपतकालीन अवस्थामा कोलारकी यी महिला बिरामी जस्ता बिरामीहरूको लागि केहि पनि सुरक्षित छैन । यदि कुनै व्यक्तिमा यी प्रोटिनहरू छैनन् र सामान्य तरिकाले रक्तक्षेपण दिइन्छ भने, उसको शरीरले यसलाई विदेशी तत्व ठान्छ र यसलाई नष्ट गर्न एन्टिबडीहरू उत्पादन गर्छ । डा. माथुर भन्छन्, यस्तो अवस्थामा कुनै विकल्प छैन, जबसम्म हामी परिवार भित्र कोही सिआरआइबी प्रकारको रक्त समूह पनि फेला पार्दैनौं ।

उनी भन्छन् कि यस्तो अवस्थामा अर्को विकल्प यो हो कि डाक्टरले शल्यक्रिया गर्नु अघि बिरामीको आफ्नै रगत सङ्कलन गर्ने ताकि आपतकालीन अवस्थामा, बिरामीलाई उही रगत दिन सकियोस् । यसलाई अटोलोगस रक्तक्षेपण भनिन्छ । अटोलोगस रक्तक्षेपण असामान्य प्रक्रिया होइन । यस प्रकारको प्रक्रिया सामान्यतया दुर्लभ रक्त समूह भएका बिरामीहरूमा अपनाइन्छ ।

सिआरआइबी रक्त समूहको मामला ४७ रक्त समूह प्रणालीहरू भन्दा फरक छैन, जसमा ३०० एन्टिजेनहरू छन् । तर ट्रान्सफ्युजनको लागि केवल एबिओ र आरएचडी रक्त समूहहरू मिलाइन्छ । मुम्बईको राष्ट्रिय इम्युनोहेमेटोलोजी संस्थानका पूर्व उपनिर्देशक डा. स्वाती कुलकर्णीले १९५२ मा डा. वाईएम भेंडे र डा. एचएम भाटियाले पत्ता लगाएको दुर्लभ बम्बे रक्त समूह वा एचएचको उदाहरण दिन्छिन् । 

उनले बम्बे फेनोटाइप भएका मानिसहरूमा ओ समूह जस्तै ए र बी एन्टिजेन हुँदैन, तर तिनीहरूले ओ रक्त समूहबाट रगत लिन नसक्ने बताइन । बम्बे रक्त समूह एक दुर्लभ रक्त समूह हो, जसको प्रचलन विश्वभर दस लाख मानिसहरूमा एक जनामा हुन्छ । यद्यपि, मुम्बईमा, यो दर प्रत्येक १० हजारमा एक जना भएको बताइएको छ । यो रक्त समूह १९५२ मा डा. वाईएम भेन्डे र डा. एचएम भाटियाले पत्ता लगाएका थिए। भारतमा, यो तुलनात्मक रूपमा धेरै मानिसहरूमा पाइन्छ ।

डा. माथुर भन्छन्- 'कोलारकी महिला बिरामीको हकमा पनि अवस्था उस्तै छ, उनी कसैबाट रगत लिन सक्दिनन् तर उनी अरूलाई रगत दान गर्न सक्छिन् । जसरी बम्बई रक्त समूह भएका मानिसहरूले गर्न सक्छन् ।'

-बिबिसी हिन्दीबाट