काठमाडौँ । रुसको आक्रमण जारी रहेका बेला युक्रेनमा स्याटेलाइट इन्टरनेट सेवा स्टारलिङ्कलाई लिएर विवाद चर्किएको छ । सेवामा लगाइएको प्रतिबन्धले युक्रेनी सेनाको सञ्चार प्रणाली र सैन्य अभियानमा असर पारेको आरोप लागेपछि विश्वका धनी व्यवसायीमध्येका एक एलन मस्कमाथि प्रश्न उठेको छ ।

अमेरिकी सांसदहरूले समेत यस विषयमा आपत्ति जनाएका छन् । विवादले युद्धका बेला कुनै निजी कम्पनीले अर्को देशको रक्षा क्षमतामा कति प्रभाव पार्न सक्छ भन्ने बहसलाई पुनः सतहमा ल्याएको छ ।

युक्रेनी सेना युद्धका क्रममा स्टारलिङ्कमा धेरै हदसम्म निर्भर छ । ड्रोन सञ्चालन, गुप्तचर सूचना सङ्कलन र सैनिकबीच सम्पर्क कायम गर्न यो सेवाको प्रयोग हुँदै आएको छ । यस्तो अवस्थामा इन्टरनेट सम्पर्कमा अवरोध आउँदा युद्धमोर्चामा कठिनाइ बढ्न सक्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ ।

अमेरिकी सांसदहरूले रुसी क्षेप्यास्त्र र ड्रोन आक्रमण भइरहेका बेला युक्रेनको सञ्चार सेवामा प्रतिबन्ध लगाउनु गम्भीर विषय भएको बताएका छन् । अमेरिकी प्रतिनिधिसभाको विदेश मामिला समितिमा रहेका डेमोक्र्याटिक सांसदहरूले सामाजिक सञ्जालमार्फत यस्तो प्रतिबन्धले रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनलाई फाइदा पुर्‍याउन सक्ने टिप्पणी गरेका छन्। सांसद प्रमिला जयपालले युद्धका बेला एउटै निजी कम्पनीसँग कुनै देशको सञ्चार व्यवस्था रोक्न सक्ने शक्ति हुनु खतरनाक उदाहरण बन्न सक्ने चेतावनी दिएकी छन् ।

युक्रेनका राष्ट्रपति भोलोदिमिर जेलेन्स्कीले पनि स्टारलिङ्कको सेवामा आएको अवरोधप्रति असन्तुष्टि जनाएका छन् । बेलायती पत्रकार पियर्स मोर्गनको कार्यक्रममा बोल्दै उनले राति करिब एक बजे स्टारलिङ्कको सेवा रोकिएको आरोप लगाएका थिए । उनका अनुसार यसले युक्रेनी सेनाको गतिविधि र रुसी आक्रमणबाट जोगिने प्रयासमा असर पारेको थियो ।

जेलेन्स्कीले स्टारलिङ्कको प्रयोग शत्रुमाथि आक्रमण गर्न मात्र नभई मानिसहरूको ज्यान बचाउन पनि आवश्यक रहेको बताएका छन् । सञ्चार सम्पर्कमा अवरोध हुँदा रुसी आक्रमण रोक्ने प्रयास प्रभावित हुन सक्ने र सर्वसाधारणको ज्यान जोखिममा पर्न सक्ने उनको भनाइ थियो । उनले मस्कको निर्णयलाई ठूलो गल्तीका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।

विवाद बढेपछि एलन मस्कले स्टारलिङ्क र स्टारसिल्ड फरक प्रकृतिका सेवा भएको स्पष्ट पारेका छन्। उनका अनुसार स्टारलिङ्क स्पेसएक्सको व्यावसायिक स्याटेलाइट इन्टरनेट सेवा हो, जसलाई नागरिक तथा रक्षात्मक प्रयोजनमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। तर व्यावसायिक सेवाको प्रयोग आक्रामक सैन्य कारबाहीका लागि गर्नु उचित नहुने उनको तर्क छ ।

स्टारसिल्ड भने अमेरिकी सरकारको स्वामित्व र नियन्त्रणमा रहेको सैन्य सञ्चार प्रणाली हो । मस्कका अनुसार यसमा प्रयोग र गति सम्बन्धी प्रतिबन्ध लगाउने निर्णय अमेरिकी सेनाले गर्छ र अन्तिम अधिकार राष्ट्रपतिमा रहन्छ । मस्कको यो स्पष्टीकरणले विवादमा दुवै सेवाको भूमिका र नियन्त्रणसम्बन्धी विषयलाई थप चर्चामा ल्याएको छ ।

युक्रेनका पूर्वरक्षामन्त्री मिखाइलो फेदोरोभले स्टारलिङ्कको सम्पर्क सेवा पुनःस्थापित भइरहेको बताएका छन्। तर उनले स्टारसिल्डमा लगाइएका गति सम्बन्धी प्रतिबन्ध पनि पूर्ण रूपमा हटाउन माग गरेका छन् ।

अमेरिकी समाचार संस्था सिएनएनको विवरणअनुसार युक्रेनी अधिकारीहरूलाई स्टारसिल्डमाथि लगाइएको प्रतिबन्धबारे पहिले नै जानकारी थिएन। अमेरिकी अधिकारीहरूलाई उद्धृत गर्दै प्रकाशित समाचारमा यो निर्णय अमेरिकाको उच्चस्तरीय नीतिको हिस्सा नभएको पनि उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि, यस विषयमा सम्बन्धित पक्षबाट थप स्पष्टता आवश्यक देखिएको छ ।

स्टारलिङ्कलाई लिएर भारतमा पनि सेवा सञ्चालनको अनुमति दिने विषय चर्चामा आएको छ। मस्कले यसअघि केही व्यावसायिक स्वार्थले भारतमा आफ्नो कम्पनीको सेवा सुरु गर्ने योजनामा अवरोध पुर्‍याएको आरोप लगाएका थिए ।

त्यसको जवाफमा भारतको सञ्चार मन्त्रालयले स्याटेलाइट सञ्चार सेवा सञ्चालनका लागि निष्पक्ष नियम रहेको जनाएको थियो। तर सेवा प्रदायकले राष्ट्रिय सुरक्षासम्बन्धी सर्तहरू पूरा गर्नुपर्ने मन्त्रालयको भनाइ थियो ।

युक्रेनमा स्टारलिङ्कलाई लिएर उठेको विवादले सञ्चार प्रविधिमा निजी कम्पनीको नियन्त्रण, युद्धका बेला त्यसको प्रयोग र राष्ट्रिय सुरक्षासँग जोडिएका प्रश्नलाई अन्तर्राष्ट्रिय बहसको विषय बनाएको छ। युद्धमा सञ्चार सम्पर्क अत्यावश्यक हुने भएकाले यस्ता सेवाको उपलब्धता र नियन्त्रणसम्बन्धी निर्णयले सैन्य गतिविधिसँगै सर्वसाधारणको सुरक्षामा समेत प्रभाव पार्न सक्ने देखिएको छ ।